Elementary period
In 1908, the Armenian inhabitants were consisted of 6 single young persons in Montreal. Soon afterwards, other young persons came from Turkish Armenia to join them. After the Armenian Genocide, some of the group of their relatives also joined them, by forming the future Armenian community of Montreal, consisting of 50 people.
In the beginning of 1940, in oratory disposed on behalf of St. John’s the Anglican Church, periodically Mass was performed, by Rev. Fr. Zkon Tcharkhougian visiting from the United States. In 1948, the Administrative body has formed by His Eminence Archbishop Diran Nersoyan, Primate of all Armenians in America, during his visitation to Montreal.
In 1952, by mitigation of the immigration laws, approximately 250 Armenians were migrated from Greece, the majority were settled in Montreal. In 1956, after the major occurrences in Istanbul, and especially in the late 1950’s, during civil war in Egypt, the enormous number of Armenians were came to Canada. The third numerous migration was held in 1975, when the Lebanese civil war has started. The next decades continuously, small groups of Armenians came from Ethiopia, Iran, and Middle East, by making the number of Armenians 30,000 in Montreal.
Structural period
The Sunday Masses were performed regularly starting by 1950’s, and the sub-committees of the Church worked actively. The governmental registration of the Armenian Holy Apostolic Church of Montreal took place in 1957.
Successively, in regard of the swift multiplication of the Canadian Armenians, in 1967, the Diocesan Council of the Eastern Armenians of America and His Eminence Archbishop Torkom Manoukian has established, the Substitute Primacy of Canada, and they denoted His Grace Bishop Vatche Hovsepian, Substitute Primate of all Armenians in Canada, by having Montreal as the headquarters’ center.
The Parish Council of the elementary period, by magistracy of Mr. Khatchig Shiroyan, Chairman, took decision to purchase two sub buildings existing on the Parc Avenue street, having the intention to erect a Church, in the future on the same land. In 1964, under the leadership of the present Parish Council and Dr. Arto Demirdjian, Chairman has formed the Construction committee. In 1965, His Eminence Archbishop Syon Manoukian, Primate of Armenians in America, during his visitation to Montreal, he raised a fundraising event, from which 37,000 dollars were raised for the construction of the Church. In 1967, the Annual General Meeting decide to purchase a piece of land, existing on Henry Bourassa Street. The next year, during the holy visitation of His Holiness Vasken I, Supreme Patriarch of all Armenians, the land received the Patriarchal blessing. Consequently, the Architectures’, and the Ladies Auxiliary Committees were formed.
The Establishment of St. Gregory Armenian Cathedral of Montreal
In 1969, for the celebration of 100th Anniversary of the famous Armenian musician Father Gomidas, the Fairmount St. Gilles United Church has been disposed, by the intervention of Rev. Fr. H. Zarifian, by the meantime announced that the Church building was for sale. The Annual General Meeting of February 18, 1969, unanimously decided to purchase that Church in $250,000. On Easter Sunday, March 29, Bishop Vatche Hovsepian has performed his first Mass. The Fundraising donations started to accumulate vigorously, by the Armenian Americans, and the benefactor of A.G.B.U., Mr. Alex Manoogian has accomplished, by donating the completed amount of $100,000, the rest was converted into annual bill payments. On June 20, 1969 the documents has been signed by the Parish Council assembly.
The building was erected in 1929. It holds 750 parishioners, and has a main hall, which was mainly, entitled “Marie Manoogian” Hall, the name of the benefactor. Also, the building has smaller hall on the second floor, which was renovated by the contribution of Karibyan family, and so called “Karibyan Hall’, adjoined with offices, where in September, 1970, the first Armenian daily school, A.G.B.U. Armen – Quebec Alex Manoogian School of Montreal was established. The Altar of the Church with its Armenian version was constructed, by benefactor Mr. Krikor Mazmanian, from Boston. The altar’s architectural design was made by Architect Zaven Baykar, also from Boston. The official consecration of the Church held on December 6, 1970 by the Patriarch of Istanbul, His Eminence Archbishop Shenork Kaloustyan, by the participation of His Eminence Archbishop Torkom Manoukian, Primate of all Armenians in America, and his Grace Bishop Vatche Hobvsepian. The Church renamed St. Gregory the Illuminator.
Development period
On the contrary, by owning a huge premises created heavy financial burden on the community, thanks to our parishioners, and with the help of consecutive Parish Councils’ and Sub – Committees’ collaboration, it becomes possible to conclude the mortgage payments in less than 10 years. In the meantime, the United Church kept an office at the Church, and instead of paying rental price, every Sunday they performed their Mass, but consequently they left the building permanently, by the cause of dwindling of their community.
At this time, our Church flourished and many committees were created, and started working vigorously. Among them were “Komitas” Choir, Ladies Auxiliary Committee, “Pourastan” periodical, Saturday Armenian School, “Mamigonian Cultural” Committee, ACYOC, Consecrated Bread Committee, and Sunday School etc.
In 1980, with the blessing of His Holiness Vazken I Supreme Patriarch of All Armenians, was declared to establish an independent Diocese for Canadian Armenians, and on October 6, 1984 Very Rev. Vazken Keshishian was elected as the first Primate of Armenians of Canada, and the second floor of the Church becomes the official residence of the primate.
In 1987, his Holiness visits Canada and blesses the newly established Diocese. After the passing away of Archbishop Vazken Keshishian, in 1990, His Eminence Archbishop Hovnan Derderian becomes the Primate of All Armenians in Canada, until 2003. In May 2003, The General Assembly of the Canadian Diocese elected His Grace Bagrat Galstanian as Primate of the Diocese of the Armenian Church of Canada, until November 2014.
Presently, Bishop Abgar Hovakimyan is the Primate of the Armenian Holy Apostolic Church of Canada.
After the development of congregation, Pastor’s duties were performed by the following Pastors: Rev. Fr. Zkon Tcharkhougian, Rev. Fr. Khoren Mamigonian, Very Rev. Fr. Isahag Ghazarian, Very Rev. Fr. Vazken Tatoyan, Rev. Fr. Ghevont Papazian, Rev. Fr. Mampre Biberian, Rev. Fr. Housig Nichanian, Rev. Fr. Guregh Yetenegian, Rev. Fr. Mamigon Oskanian, Rev. Fr. Sahag Balian, Very Rev. Fr. Zaven Arzoumanian, Rev. Fr. Gomidas Sherbetdjian, Very Rev. Fr. Shenork Kasbarian, Very Rev. Fr. Bared Yeretzian, Rev. Arch. Fr. Partogh Kherkadjian, Rev. Fr. Zareh Zarkarian, Very Rev. Fr. Ararat Kaltakdjian, Rev. Fr. Vazgen Boyajyan, Rev. Fr. Hay Ari Tanashian, Rev. Fr. Yeghia Kervancioglu and presently Rev. Fr. David Margaryan is the parish priest of the Church.
During the past 35 years, St. Gregory the Illuminator Church had minor and major renovations, but the 75 years old building, continuously adhere costly renovation problems, that were taken care of by their benefactors, and cordial donations of parishioners.
ՍԿԶԲՆԱԿԱՆ ՇՐՋԱՆԸ
1908 թուականին Մոնթրէալի հայ բնակչութիւնը բաղկացած էր վեց երիտասարդ ամուրիներէ։ Շուտով անոնց միացան եւս քանի մը երիտասարդներ, որոնք եկած էին Արեւմտեան Հայաստանէն։ Հայոց Ցեղասպանութենէն ետք անոնց միացան նաեւ իրենց ազգականներէն ոմանք՝ կազմելով Մոնթրէալի ապագայ հայկական համայնքը, որ այդ ժամանակ կը բաղկանար շուրջ 50 անձէ։
1940 թուականի սկիզբը, Անգլիկան Սուրբ Յովհաննէս եկեղեցւոյ տրամադրած աղօթասրահին մէջ պարբերաբար Սուրբ Պատարագ կը մատուցուէր՝ Միացեալ Նահանգներէն Մոնթրէալ այցելող Տէր Զգօն Ճարխուճեանի կողմէ։ 1948 թուականին, Մոնթրէալ կատարած այցելութեան ընթացքին, Ամերիկայի Հայոց Թեմի առաջնորդ Գերաշնորհ Տ. Տիրան Արքեպիսկոպոս Ներսոյեանի կողմէ կազմաւորուեցաւ վարչական մարմին։
1952 թուականին, ներգաղթի օրէնքներու մեղմացումէն ետք, Յունաստանէն շուրջ 250 հայեր ներգաղթեցին Գանատա, որոնց մեծ մասը հաստատուեցաւ Մոնթրէալի մէջ։ 1956 թուականին Ստամպուլի մէջ տեղի ունեցած մեծ իրադարձութիւններէն ետք, իսկ յատկապէս 1950-ական թուականներու վերջին՝ Եգիպտոսի քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ, մեծ թիւով հայեր եկան Գանատա։
Հայերու երրորդ խոշոր ներգաղթը տեղի ունեցաւ 1975 թուականին, երբ սկսաւ Լիբանանի քաղաքացիական պատերազմը։ Յաջորդ տասնամեակներուն ընթացքին Եթովպիայէն, Իրանէն եւ Մերձաւոր Արեւելքի զանազան երկիրներէ շարունակեցին գալ հայերու փոքր խումբեր՝ Մոնթրէալի հայութեան թիւը հասցնելով շուրջ 30,000-ի։
ԿԱԶՄԱՒՈՐՄԱՆ ԵՒ ԿԱՌՈՒՑՈՒԱԾՔԱՅԻՆ ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ ՇՐՋԱՆԸ
1950-ական թուականներէն սկսեալ՝ Կիրակնօրեայ Սուրբ Պատարագները կանոնաւոր կերպով կը մատուցուէին,իսկ եկեղեցական ենթայանձնախումբերը աշխուժօրէն կը գործէին։ 1957 թուականին Մոնթրէալի Հայ Առաքելական Սուրբ Եկեղեցին պաշտօնապէս գրանցուեցաւ պետական մարմիններուն մօտ։
Գանատայի հայութեան թիւի արագ աճին զուգահեռ՝ 1967 թուականին Ամերիկայի Արեւելեան Հայոց Թեմական Խորհուրդը եւ Ամերիկայի Հայոց առաջնորդ Գերաշնորհ Տ. Թորգոմ Արքեպիսկոպոս Մանուկեան հիմնեցին Գանատայի Առաջնորդական Փոխանորդութիւնը։ Գանատայի բոլոր հայերու առաջնորդական փոխանորդ նշանակուեցաւ Գերաշնորհ Տ. Վաչէ Եպիսկոպոս Յովսէփեան, իսկ Մոնթրէալը դարձաւ առաջնորդանիստ կեդրոն։
Սկզբնական շրջանի ծխական խորհուրդը՝ ատենապետութեամբ պարոն Խաչիկ Շիրոյեանի, որոշեց գնել Փարք պողոտայի վրայ գտնուող երկու հարակից շէնքերը՝ ապագային նոյն հողատարածքին վրայ եկեղեցի կառուցելու նպատակով։
1964 թուականին գործող ծխական խորհուրդի եւ ատենապետ դոկտոր Արտօ Տեմիրճեանի ղեկավարութեամբ կազմաւորուեցաւ Շինարարական Յանձնախումբը։
1965 թուականին Ամերիկայի Հայոց առաջնորդ Գերաշնորհ Տ. Սիոն Արքեպիսկոպոս Մանուկեան, Մոնթրէալ կատարած իր այցելութեան ընթացքին, կազմակերպեց դրամահաւաք, որուն արդիւնքով եկեղեցւոյ կառուցման համար հաւաքուեցաւ 37,000 տոլար։
1967 թուականին տարեկան ընդհանուր ժողովը որոշեց գնել Հենրի Բուրասա փողոցին վրայ գտնուող հողատարածքը։ Յաջորդ տարի, Ն.Ս.Օ.Տ.Տ. Վազգէն Ա Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսի սրբազան այցելութեան ժամանակ, հողատարածքը արժանացաւ Հայրապետական օրհնութեան։ Այնուհետեւ կազմաւորուեցան Ճարտարապետական եւ Տիկնանց Օժանդակ Յանձնախումբերը։
ՄՈՆԹՐԷԱԼԻ ՍՈՒՐԲ ԳՐԻԳՈՐ ԼՈՒՍԱՒՈՐԻՉ ԵԿԵՂԵՑՒՈՅ ՀԻՄՆԱԴՐՈՒՄԸ
1969 թուականին, նշանաւոր հայ երաժիշտ Հայր Կոմիտասի ծննդեան 100-ամեակին առիթով, Տէր Հ. Զարիֆեանի միջնորդութեամբ տրամադրուեցաւ Fairmount St. Gilles United Church-ը։ Միաժամանակ յայտարարուեցաւ, որ եկեղեցւոյ շէնքը վաճառքի հանուած է։
1969 թուականի Փետրուար 18-ի տարեկան ընդհանուր ժողովը միաձայն որոշեց գնել եկեղեցին՝ 250,000 տոլար արժէքով։
Զատիկի Կիրակի օրը՝ Մարտ 29-ին, Վաչէ Եպիսկոպոս Յովսէփեան մատուցեց իր առաջին Սուրբ Պատարագը։ Դրամահաւաքը սկսաւ արագ թափ հաւաքել։ Հայ համայնքի անդամներու նուիրատուութիւններուն միացաւ նաեւ ՀԲԸՄ-ի բարերար Ալեքս Մանուկեան, որ 100,000 տոլարի նուիրատուութեամբ ամբողջացուց պահանջուող գումարի այդ մասը, իսկ մնացած գումարը վճարուեցաւ տարեկան մուծումներով։ 1969 թուականի Յունիս 20-ին ծխական խորհուրդին կողմէ ստորագրուեցան առքուվաճառքի փաստաթուղթերը։
Շէնքը կառուցուած էր 1929 թուականին եւ նախատեսուած էր 750 հաւատացեալի համար։ Ան ունէր գլխաւոր սրահ մը, որ հետագային բարերարին անունով կոչուեցաւ «Մարի Մանուկեան» սրահ։
Շէնքի երկրորդ յարկին վրայ կար նաեւ փոքր սրահ մը, որ վերանորոգուեցաւ Կարիպեան ընտանիքի նուիրատուութեամբ եւ կոչուեցաւ «Կարիպեան սրահ»։ Սրահին կից տարածքներուն մէջ 1970 թուականի Սեպտեմբերին հիմնադրուեցաւ առաջին հայկական ամենօրեայ դպրոցը՝ ՀԲԸՄ «Արմէն-Քէպէք Ալեքս Մանուկեան» վարժարանը։
Եկեղեցւոյ խորանը՝ իր հայկական ոճով, կառուցուեցաւ Պոսթոնէն ժամանած բարերար Գրիգոր Մազմանեանի հովանաւորութեամբ։ Խորանին ճարտարապետական նախագիծը պատրաստեց նոյնպէս Պոսթոնէն ճարտարապետ Զաւէն Պայքարը։
Եկեղեցւոյ պաշտօնական օծումը տեղի ունեցաւ 1970 թուականի Դեկտեմբեր 6-ին՝ Կոստանդնուպոլսոյ Հայոց Պատրիարք Գերաշնորհ Տ. Շնորհք Արքեպիսկոպոս Գալուստեանի ձեռամբ՝ Ամերիկայի Հայոց առաջնորդ Գերաշնորհ Տ. Թորգոմ Արքեպիսկոպոս Մանուկեանի եւ Գերաշնորհ Տ. Վաչէ Եպիսկոպոս Յովսէփեանի մասնակցութեամբ։
Եկեղեցին վերանուանուեցաւ Սուրբ Գրիգոր Լուսաւորիչ։
ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ ՇՐՋԱՆԸ
Մեծ շէնքի սեփականատէր դառնալը, սակայն, համայնքին համար ստեղծեց ծանր ֆինանսական պարտաւորութիւն։ Այնուամենայնիւ, ծխականներու նուիրատուութիւններուն եւ յաջորդական ծխական խորհուրդներու ու ենթայանձնախումբերու համատեղ աշխատանքին շնորհիւ կարելի եղաւ տասը տարիէ պակաս ժամանակահատուածի մը մէջ ամբողջութեամբ մարել առնուած պարտքը։
Միեւնոյն ժամանակ United Church-ը կը շարունակէր եկեղեցւոյ շէնքին մէջ ունենալ իր գրասենեակը եւ վարձավճարի փոխարէն ամէն Կիրակի այնտեղ կը կատարէր իր սրբազան արարողութիւնները։ Սակայն հետագային, համայնքի թիւի նուազման պատճառով, անոնք վերջնականապէս հեռացան շէնքէն։
Այս ժամանակաշրջանին մեր եկեղեցին մեծ վերելք ապրեցաւ։ Ստեղծուեցան բազմաթիւ յանձնախումբեր եւ միութիւններ, որոնք սկսան աշխուժօրէն գործել։ Անոնց շարքին էին «Կոմիտաս» երգչախումբը, Տիկնանց Օժանդակ Յանձնախումբը, «Պուրաստան» պարբերականը, շաբաթօրեայ հայկական դպրոցը, «Մամիկոնեան Մշակութային» Յանձնախումբը, ACYOC-ը, Սուրբ Հացի Յանձնախումբը, Կիրակնօրեայ դպրոցը եւ այլ կառոյցներ։
1980 թուականին, Ն.Ս.Օ.Տ.Տ. Վազգէն Ա Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսի օրհնութեամբ, որոշում կայացուեցաւ Գանատայի հայութեան համար ստեղծել անկախ թեմ։
1984 թուականի Հոկտեմբեր 6-ին Գերաշնորհ Տ. Վազգէն քահանայ Քեշիշեան ընտրուեցաւ Գանատայի Հայոց Թեմի առաջին առաջնորդ։ Եկեղեցւոյ երկրորդ յարկը դարձաւ թեմի առաջնորդի պաշտօնական բնակարանը։
1987 թուականին Նորին Սրբութիւն Վազգէն Ա Կաթողիկոսը այցելեց Գանատա եւ օրհնեց նորաստեղծ թեմը։
Գերաշնորհ Տ. Վազգէն Արքեպիսկոպոս Քեշիշեանի մահէն ետք՝ 1990 թուականին, Գերաշնորհ Տ. Յովնան Արքեպիսկոպոս Տէրտէրեան դարձաւ Գանատայի Հայոց Թեմի առաջնորդ եւ այդ պաշտօնը զբաղեցուց մինչեւ 2003 թուականը։
2003 թուականի Մայիսին Գանատայի Թեմի Ազգային Ընդհանուր Ժողովը Գերաշնորհ Տ. Բագրատ Եպիսկոպոս Գալստեանը ընտրեց Գանատայի Հայոց Թեմի առաջնորդ, որ պաշտօնավարեց մինչեւ 2014 թուականի Նոյեմբերը։
Ներկայիս Հայ Առաքելական Սուրբ Եկեղեցւոյ Գանատայի Թեմի առաջնորդն է Գերաշնորհ Տ. Աբգար Եպիսկոպոս Յովակիմեանը։
Համայնքի զարգացմանը զուգահեռ՝ եկեղեցւոյ հոգեւոր հովիւի պաշտօնը տարբեր ժամանակներու ստանձնած են հետեւեալ հոգեւորականները.
Տէր Զգօն քահանայ Ճարխուճեան, Տէր Խորէն քահանայ Մամիկոնեան, Գերաշնորհ Տ. Իսահակ Վարդապետ Ղազարեան, Գերաշնորհ Տ. Վազգէն Վարդապետ Թաթոյեան, Տէր Ղեւոնդ քահանայ Փափազեան, Տէր Մամբրէ քահանայ Բիբերեան, Տէր Յուսիկ քահանայ Նիշանեան, Տէր Գուրեղ քահանայ Յետենեկեան, Տէր Մամիկոն քահանայ Ոսկանեան, Տէր Սահակ քահանայ Պալեան, Գերաշնորհ Տ. Զաւէն Վարդապետ Արզումանեան, Տէր Կոմիտաս քահանայ Շերբէթճեան, Գերաշնորհ Տ. Շնորհք Վարդապետ Գասպարեան, Գերաշնորհ Տ. Բարեդ Վարդապետ Երիցեան, Տէր Պարթեւ Վարդապետ Խերքաջեան, Տէր Զարեհ քահանայ Զարգարեան, Գերաշնորհ Տ. Արարատ Վարդապետ Քալթաքճեան, Տէր Վազգէն քահանայ Պոյաճեան, Տէր Հայր Արի Թանաշեան, Տէր Եղիա քահանայ Քերվանճօղլու, Տէր Դաւիթ քահանայ Մարգարեան ։
Ներկայիս եկեղեցւոյ ծխական քահանան է Տէր Գաբրիէլ քահանայ Վարդանեան։
Վերջին 35 տարիներու ընթացքին Սուրբ Գրիգոր Լուսաւորիչ եկեղեցին ենթարկուած է թէ՛ փոքր, թէ՛ մեծածաւալ վերանորոգումներու։ Սակայն շուրջ 75 տարուան պատմութիւն ունեցող շէնքը շարունակաբար կը յառաջացնէ ծախսատար վերանորոգման խնդիրներ, որոնք կարելի եղած է լուծել բարերարներու եւ ծխականներու սրտաբուխ նուիրատուութիւններուն շնորհիւ։